EKSPERIMENTAL QANDLI DIABETDA TUG‘ILGAN AVLODLARDA UMURTQA POG‘ONASINING MORFOLOGIK TASNIFI

Abduvaqqosova Muslima Murodjanovna

Morfologiya yo’nalishi magistranti, Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Toshkent, O‘zbekiston

Ibrohimova L.I

Anatomiya, gistologiya, patologik anatomiya kafedrasi PhD, dotsent Toshkent davlat tibbiyot universiteti. Toshkent, O‘zbekiston

https://orcid.org/0000-0001-8589-6405

Keywords: qandli diabet, maternal diabet, gestational diabet, avlodlar, fetal rivojlanish, postnatal ontogenez, umurtqa pog‘onasi, orqa miya, morfologik tasnif, gistologik o‘zgarishlar, morfometrik tahlil, neyron zichligi, den


Abstract

Ekperimental qandli diabetda tug‘ilgan avlodlarda umurtqa pog‘onasining morfologik tasnifi zamonaviy tibbiyot va biologiya fanlarida yuqori dolzarblik kasb etmoqda. Ushbu tadqiqot streptozotosin (STZ) va alloksan bilan chaqirilgan maternal qandli diabetning fetal va postnatal rivojlanishga ta’sirini batafsil o‘rganadi, xususan umurtqa pog‘onasi va orqa miya tuzilishidagi o‘zgarishlarni. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, diabetli onalarning avlodlarida umurtqa pog‘onasi hajmi 10-25% ga kamayishi, neyron zichligi 40-70% ga pasayishi, dendritik tikonlar soni va uzunligi buzilishi, sinaptik aloqalar zichligi kamayishi, hujayra apoptozi kuchayishi va glial hujayralar faolligi oshishi kuzatiladi. Morfologik tasnif quyidagi besh toifaga bo‘linadi: 1) makrostruktural buzilishlar (umurtqa pog‘onasi va orqa miya perimetri, hajmi va o‘q uzunligining kamayishi); 2) mikrostruktural o‘zgarishlar (hujayra tashkilotining buzilishi, vakuollar va bo‘shliqlar paydo bo‘lishi); 3) hujayrali darajadagi o‘zgarishlar (neyron va glial hujayralar soni pasayishi, dendritik arborizatsiya va tikonlar tasnifi buzilishi); 4) funktsional o‘zgarishlar (sinaptik plastiklik va neyrotransmitterlar darajasi pasayishi); 5) epigenetik va metabolik o‘zgarishlar (oksidativ stress, epigenetik modifikatsiyalar va gen ekspressiyasi buzilishi). Ushbu o‘zgarishlar avlodlarning neyrokognitiv, motor va sensor rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, uzoq muddatli neyrologik kasalliklar (masalan, autizm spektr buzilishi, diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik buzilishi, shizofreniya) xavfini oshiradi. Kengaytirilgan tahlilda, 2025 yilgi ma'lumotlarga ko'ra, maternal diabet avlodlarda autizm riskini 25% ga, ADHDni 30% ga oshirishi aniqlangan, bu epigenetik mexanizmlar (masalan, PI3K/mTOR yo'li orqali autofagiya buzilishi) bilan bog'liq. Qo'shimcha ravishda, yangi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, maternal diabet orqa miya lumbal segmentlarida glial sklerozi va neyron migratsiyasi buzilishiga olib keladi, bu motor defitsitni 40% ga oshiradi. Tadqiqotda 120 ta kalamush (Sprague-Dawley va outbred turlari) ishlatilgan, ularning 60 tasi eksperimental guruhda (STZ 45-60 mg/kg yoki alloksan 120-150 mg/kg dozada), 60 tasi nazorat guruhida. Avlodlar soni – 280 ta (fetal davrda 14-21 kun, neonatalda P0-P7, postnatalda P14-P60). Gistologik (gemotoksilin-eozin, Krezil violet, Van Gieson, Masson, Shik, Golgi-Cox bo‘yashlari), morfometrik (Fiji-ImageJ, Axio Lab A1), statistik (t-test, ANOVA, GraphPad Prism) va molekulyar (oksidativ stress markerlari, gen ekspressiyasi) usullar qo‘llanilgan. Yangi qo'shimchalar sifatida, qo'shimcha 40 ta kalamushda miR-200a miRNA ekspressiyasi va autofagiya markerlari (LC3-II, p62) o'rganilgan.

 


References

1. World Health Organization. (2025). Diabetes fact sheet. Retrieved from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes

2. International Diabetes Federation. (2025). IDF Diabetes Atlas. Retrieved from https://diabetesatlas.org/

3. Khaksar, Z., Jelodar, G., & Hematian, H. (2010). Morphological changes in the brachial enlargement of the spinal cord in offspring of diabetic rat. Iranian Journal of Veterinary Research, 11(2), 119-124.

4. Hadi, S., Golalipour, M. J., & Ghafari, S. (2013). Morphometric study of the spinal cord in foetuses of diabetic rats. Advances in Environmental Biology, 7(8), 1535-1539.

5. Hematian, H., Khaksar, Z., & Jelodar, G. (2014). Neural tube alteration in fetuses of diabetic rats. Comparative Clinical Pathology, 23(5), 1277-1281. https://doi.org/10.1007/s00580-013-1765-7

6. Khaksar, Z., Jelodar, G. A., & Hematian, H. (2006). Effects of Maternal Diabetes on the Structure of the Lumbar Segments of Spinal Cord in the Offspring of Diabetic Mouse. Journal of Medical Sciences, 6(4), 507-518. https://doi.org/10.3923/jms.2006.507.518

7. Delascio Lopes, C., Sinzato, Y. K., Mattos, J. F., Volpato, G. T., & Damasceno, D. C. (2018). Maternal Diabetes and Fetal Programming Toward Neurological Diseases: Beyond Neural Tube Defects. Frontiers in Endocrinology, 9, 664. https://doi.org/10.3389/fendo.2018.00664

8. Amer, A. S., Mohamed, R. S., Bastwrous, A. E., & Adly, M. E. (2022). Maternal alloxan exposure induces damage in rat offspring lumbar vertebrae and protective role of arachidonic acid. Romanian Journal of Morphology and Embryology, 63(1), 83-92. https://doi.org/10.47162/RJME.63.1.08

9. Melo, A. M., Andrade, A. F. C., Gomes, V. A., Matos, S. L. A., Sarandy, M. M., Novaes, R. D., & Gonçalves, R. V. (2018). Experimental diabetes impairs maternal reproductive performance in pregnant Wistar rats and their offspring. Systems Biology in Reproductive Medicine, 64(1), 60-70. https://doi.org/10.1080/19396368.2017.1395928

10. Cunha, L. L. D., de Oliveira, J. C., de Lima, C. C., de Matos, J. D. V., Souza, M. L., & de Souza, S. L. (2024). Periodontitis and diabetes in pregnant rats: Maternal-fetal outcomes and placental pathophysiology. Heliyon, 10(18), e37392. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e37392

11. Boutegaz, S., & Namavar, M. R. (2025). Neurodevelopmental Consequences of Maternal Diabetes: Autophagy and Spatial Arrangement of Hippocampal Neurons. CNS Neuroscience & Therapeutics, e70518. https://doi.org/10.1111/cns.70518

12. Neurodevelopmental Consequences of Maternal Diabetes. (2025). PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12260216/

13. Maternal diabetes disrupts early corticogenesis through altered mitotic spindle dynamics in a mouse model. (2025). Frontiers in Endocrinology. https://www.frontiersin.org/journals/endocrinology/articles/10.3389/fendo.2025.1564441/full

14. DNA methylation patterns and predictive models for metabolic disease risk in offspring of gestational diabetes mellitus. (2025). Diabetology & Metabolic Syndrome. https://dmsjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13098-025-01707-7

15. Gene expression profiles in placenta and their association with maternal diabetes. (2024). Placenta. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0143400424006787