TUXUMDON ORGANOIDLARI: TUXUMDON TUZILISHINI MODELLASHTIRISH VA AYOL REPRODUKTIV TIZIMINING RIVOJLANISHIDAGI SO’NGGI YUTUQLAR
Gulrux Ziyoyeva
Anatomiya va OXTA kafedrasi asistenti, Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti, Toshkent, O‘zbekiston.
Munisa Yusufova
Anatomiya va OXTA kafedrasi asistenti, Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti, Toshkent, O‘zbekiston.
Shahnozaxon Yusupova
Anatomiya va OXTA kafedrasi asistenti, Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti, Toshkent, O‘zbekiston.
Keywords: pluripotent ildiz hujayralar (PSCs), induktsiyalangan pluripotent ildiz hujayralar (iPSCs), embrional ildiz hujayralar (ESCs), regenerativ tibbiyot, kasallik modellashtirish, vaskularizatsiya, extracellular matritsa (ECM), tuxumdon saratoni (OC), polikistik tuxumdon sindromi (PCOS), erta tuxumdon yetishmovchiligi (POF), gipoksik sharoitlar, 3D bioprinting, organoidlar-on-a-chip, assembloidlar, CRISPR/Cas9, yagona hujayra RNA sekvensiyasi (scRNA-seq), biofabrikatsiya, granuloz hujayralar, teka hujayralar, primordial germ hujayralar (PGC).
Abstract
Tuxumdon organoidlari regenerativ tibbiyot, kasallik modellashtirish va farmakologik sinovlarda inqilobiy yutuq sifatida namoyon bo’lmoqda. Ushbu uch o’lchovli (3D) in vitro modellar inson tuxumdonining tuzilishi va ayol reproduktiv tizimining rivojlanishini taqlid qiladi, asosiy komponentlar – follikulalar, granuloz va teka hujayralar, primordial germ hujayralar (PGC) va stroma elementlarini o’z ichiga oladi. Bu modellar embrional rivojlanish jarayonlarini, patologik mexanizmlarni (masalan, tuxumdon saratoni – OC, polikistik tuxumdon sindromi – PCOS, erta tuxumdon yetishmovchiligi – POF) va terapevtik aralashuvlarni chuqur o’rganishga imkon beradi. Ushbu keng qamrovli sharh 2024-2025 yillardagi so’nggi yutuqlarni jamlaydi, shu jumladan organoid etukligini oshirish uchun gipoksik sharoitlar, extracellular matritsa (ECM) muhandisligi, vaskularizatsiya va biofabrikatsiya texnikalari, masalan, 3D bioprinting va organoidlar-on-a-chip. Gipoksik gradientlar (5-10% O2) embrional muhitni taqlid qilib, endoteliy hujayralar proliferatsiyasini va follikula bog’lanishini rag’batlantiradi, ECM manipulyatsiyalari esa detsellulyarizatsiyalangan scaffoldlar va supramolekulyar gidrogellar yordamida granuloz bazal membranalarini shakllantirish va quvurli cho’zilishni ta’minlaydi. Ureterik kurtak progenitorlari va immun hujayralar bilan ko-kultur strategiyalari chiqarish tizimi integratsiyasini yaxshilaydi, oldingi cheklovlarni bartaraf etadi. Qo’llanilishlari pasientdan olingan iPSClardan shaxsiylashtirilgan tibbiyotga, CRISPR/Cas9 bilan genetik tahrirga va in vivo transplantatsiya modellariga, neo-vaskularizatsiya va gormon ishlab chiqarishni ko’rsatuvchi modellariga kengayadi. Muammolar – organoid etuklik etishmasligi, klinik foydalanish uchun masshtablanish va immunogenlik – bioinformatika, yagona hujayra RNA sekvensiyasi (scRNA-seq) va organ-on-chip platformalari bilan birgalikda hal etilmoqda. Diagrammalar, konfokal mikroskopiya tasvirlari, transmissiya elektron mikroskopiya (TEM) suratlari va taqqosiy jadvallar bilan boyitilgan ushbu maqola tuxumdon organoidlarining laboratoriyadan klinikaga o’tkazishdagi o’zgartiruvchi rolini ta’kidlaydi, bepushtlik va tuxumdon kasalliklarining global yukini engillashtirishga yordam beradi.
References
1. Zhang, Y., et al. (2024). Research advances in the construction of stem cell-derived ovarian organoids. Stem Cell Research & Therapy, 15(1), 1-15. https://doi.org/10.1186/s13287-024-04122-3
2. Wang, L., et al. (2025). Breakthroughs and challenges of organoid models for assessing cancer immunotherapy. Cell Death Discovery, 11(1), 1-20. https://doi.org/10.1038/s41420-025-02505-w
3. Li, X., et al. (2025). Organoid models of ovarian cancer: resolving immune mechanisms of metabolic reprogramming and drug resistance. Frontiers in Immunology, 16, 1573686. https://doi.org/10.3389/fimmu.2025.1573686
4. Harvard Wyss Institute. (2025). Human Ovarian Organoids to Improve Women’s Health. Retrieved from https://wyss.harvard.edu/technology/human-ovarian-organoids-to-improve-womens-health/
5. Shen, Y., et al. (2024). Research progress on the application of organoids in gynecological tumors. Frontiers in Pharmacology, 15, 1417576. https://doi.org/10.3389/fphar.2024.1417576
6. Shimada, R., & Ishiguro, K. I. (2024). Female-specific mechanisms of meiotic initiation and progression in mammalian oocyte development. Genes & Cells, 29(10), 797-807. https://doi.org/10.1111/gtc.13157
7. McDowell, H. B., et al. (2024). Generation of tailored Extracellular Matrix hydrogels for the study of in Vitro Folliculogenesis in response to Matrisome-Dependent biochemical cues. Bioengineering (Basel), 11(6), 543. https://doi.org/10.3390/bioengineering11060543
8. Leon-Felix, C. M., et al. (2024). Optimizing decellularization of bovine ovarian tissue: toward a Transplantable Artificial Ovary Scaffold with minimized residual toxicity and preserved extracellular Matrix morphology. Cells Tissues Organs, 213(4), 345-360. https://doi.org/10.1159/000535678
9. Long, M., et al. (2024). Liquid nitrogen improves the decellularization effectiveness of whole-ovary. Cryo Letters, 45(3), 177-184. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39292742/
10. Li, J., et al. (2024). Exploration of organoids in ovarian cancer: from basic research to clinical translation. Translational Oncology, 50, 102130. https://doi.org/10.1016/j.tranon.2024.102130
11. Li, J., et al. (2024). Organoid modeling in female reproductive tract cancers. Cell Death Discovery, 10(1), 1-12. https://doi.org/10.1038/s41420-024-01945-6
12. Zhang, Y., et al. (2024). Advances and challenges in the origin and evolution of ovarian cancer organoids. Frontiers in Oncology, 14, 1422064. https://doi.org/10.3389/fonc.2024.1422064
13. Zhao, H., et al. (2024). Patient-derived ovarian cancer organoids with immune microenvironment and vessels show high cisplatin response. MedComm, 5(3), e512. https://doi.org/10.1002/mco2.512
14. Wang, Y., et al. (2024). Drug resistance mechanisms in ovarian cancer: from lab to clinical trials. Molecular Cancer, 23(1), 45. https://doi.org/10.1186/s12943-024-01958-7
15. Deng, L., et al. (2024). TCEB2/HIF1A axis promotes chemoresistance via glycolysis and angiogenesis in ovarian cancer. European Journal of Medical Research, 29(1), 123. https://doi.org/10.1186/s40001-024-01734-5
16. Yan, S., et al. (2024). Berberine modulates autophagy and glycolysis via LINC01123/P65/MAPK10 in ovarian cancer. Phytomedicine, 115, 154789. https://doi.org/10.1016/j.phymed.2024.154789
17. Wang, Z., et al. (2024). Cryptotanshinone suppresses ovarian cancer via glycolysis and OXPHOS inhibition. BioMedicine & Pharmacotherapy, 162, 114567. https://doi.org/10.1016/j.biopha.2024.114567
18. Lin, X., et al. (2024). Paclitaxel resistance via HK2-regulated transporters in ovarian clear cell carcinoma. BioMedicine & Pharmacotherapy, 163, 114789. https://doi.org/10.1016/j.biopha.2024.114789
19. Zhang, L., et al. (2024). ESM1 enhances fatty acid synthesis and vascular mimicry via PKM2/Warburg effect. Molecular Cancer, 23(1), 67. https://doi.org/10.1186/s12943-024-01978-3
20. Glaviano, A., et al. (2025). Harnessing TME for targeted therapies via EMT modulation in ovarian cancer. Journal of Hematology & Oncology, 18(1), 12. https://doi.org/10.1186/s13045-025-02435-6
