O‘rta Osiyo qadimgi qishloq jamoalarida mudofaa tizimining shakllanishi va evolyutsiyasi

MARDONA SHAKIROVA

---

Abstract

O‘rta Osiyo qadimgi qishloq jamoalarida mudofaa tizimining shakllanishi va evolyutsiyasi mavzusi bo‘yicha ushbu tezisda bronza va temir davrlarida (mil. av. III-II ming yillar) O‘rta Osiyoning janubiy va shimoliy hududlarida, xususan, Turkmaniston, O‘zbekiston, Tojikiston va Afg‘onistonning qadimgi qishloq jamoalarida mudofaa tizimlarining paydo bo‘lishi, rivojlanishi va o‘zgarishlari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda arxeologik topilmalar, tarixiy manbalar va zamonaviy tadqiqotlar asosida mudofaa inshootlari (devorlar, minoralar, xandaqlar, qal’alar) shakllanishining ijtimoiy-iqtisodiy, harbiy va ekologik omillari tahlil qilinadi. Bronza davrida BMAC (Baktriya-Margiana arxeologik kompleksi) madaniyati doirasida qadimgi dehqonchilik jamoalarida mustahkamlangan aholi punktlari (masalan, Gonur-tepa, Altyn-depe) paydo bo‘lishi, temir davrida esa ko‘chmanchi tahdidlarga qarshi murakkabroq mudofaa strategiyalari (Ahamoniylar va Ellinistik davrlar) evolyutsiyasi ko‘rsatiladi. Tadqiqot O‘rta Osiyo qadimgi jamiyatlarining harbiy me’morchiligi va mudofaa tizimlarining rivojlanishida nomadlar va qo‘shni tsivilizatsiyalar (Eron, Hindiston, Xitoy) ta’sirini yoritadi. Natijada, mudofaa tizimlarining shakllanishi jamiyatning urbanizatsiya va harbiy rivojlanish jarayonlari bilan bog‘liqligi xulosasi chiqariladi.

---

References

1. Frachetti, M. D., Berner, J., Liu, X., Henry, E. R., Maksudov, F. va boshqalar (2024). Large-scale medieval urbanism traced by UAV–Lidar in Highland Central Asia. Nature. Nature

2. Reuters (2024, 23 oktabr). Scientists document lost mountain cities on Silk Road in Uzbekistan — Frachetti tadqiqotlariga oid ommaviy xabar. Reuters

3. Encyclopaedia Iranica — “Sogdia: History and Archaeology” (maqola). (Sogdiyona va uning mudofaa tizimlari, qal’alar haqida sharh). Иранская энциклопедия

4. UNESCO World Heritage Centre. Desert Castles of Ancient Khorezm (Elliq Qala) — Tentative List. (Khorezm qal’alari, ularning tarixi va arxitekturasi haqida rasmiy ma’lumotlar). Центр Всемирного наследия ЮНЕСКО

5. Ayaz-Kala, Topraq Qala va Elliq Qala haqida umumiy sharhlar va sayyohlik/arkeologik bahslar (ma’lumot toʻplash uchun): “Desert Castles of Ancient Khorezm” (Wikipedia/regionalsajtlar). Википедия+1

6. Ulchitsky, O. A. (2019). A Comparative Study of the Layout of Bronze Age Fortified (settlements). Journal of Archaeology (Rossiya) — bronza davri qishloq qal’alari va ularning mudofaa xususiyatlari tahlili. journal.archaeology.nsc.ru

7. Jaeger, M. (2019). Bronze-age defensive settlement in the context of long-range relationships: how far is it from fortified villages to citadels? (maqola, ResearchGate) — fortifikatsiya evolyutsiyasi hamda qishloq va sitadel munosabatlari. ResearchGate

8. Baumer, C. (ed.) (2019). Urban Cultures of Central Asia from the Bronze Age to the Karakhanids. (Harrassowitz). — Markaziy Osiyodagi shahar va mudofaa arxitekturasi bo‘yicha konferensiya materiallari, solishtirma arxeologiya. JSTOR+1

9. Farrokh, K. (turli yillar). Markaziy Osiyo va Eron arxitekturasi hamda harbiy tarixiga oid maqolalar (Parthian/Sassanid davrlari va chegaraviy fortifikatsiyalar haqida umumiy tahlillar). Dr. Kaveh Farrokh+1

10. Palvanov, H. A. (2021). The Defence Systems of Ancient Cities of Uzbekistan (maqola/konferentsiya materiallari) — mahalliy manbalar asosida Oʻzbekiston hududidagi qadimiy shahar-qal’a tizimlari.