XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rus tadqiqotchilarining asarlarida Xiva xonligidagi sug‘orish tizimlarining o‘rganilishi.

Bezodbek Sobirov

Urganch RANCH toxnologiya universiteti tyutori

Keywords: Rossiyaning iqtisodiy manfaatlari, N.G. Stoletov ekspeditsiyasi, chig‘ir, delta, A.M. Konshin, Sariqamish ko‘li, suniy sug‘orish, arna, o‘zan, A.I. Gluxovskiy va Berglarning ilmiy ma’lumotlari.


Abstract

Ushbu maqolada Xiva xonligi 1873 yilda Rossiyaning protektoratiga aylanganidan keyin podsho xukumati xonlik xududidan o‘zining iqtisodiy manfaatlarini ko‘zlab tashkil etilgan ilmiy tadqiqot ishlari to‘g‘risida ma’lumot beriladi. Chor hukumati 1873 yildayoq polkovnik A.I. Gluxovskiy boshchiligida O‘rindaryo topografik ekspeditsiyasi, 1874 yilda polkovnik N.G. Stoletov rahbarligida maxsus ekspeditsiyasi, 1899-1902 yillarda injener V. Girshfeld ekspeditsiyasi, va 1899 yilda Rus geografiya jamiyatining Turkiston bo‘limi tadqiqotchi L.S. Berg tomonidan  Orol dengizini o‘rganib chiqish vazifasini topshirilishiga oid ma’lumotlar beriladi.


References

1. Кун А.Л. Поездка по Хивинскому ханству в 1873 г. // ИРГО. – Т. 10. – СПБ., 1874. – № 1. - С. 48.

2. Шкапский О.А. Как хивинцы ведут полевое хозяйство на своих безводных землях. ― М., 1900. – С. 18.

3. Aleksandr Ivanovich Gluxovskiy (1838–1912) — general-leytenant, Buxoro va Xivaga qarshi harbiy yurishlar qatnashchisi. 1873, 1879–1883 yillarda Amudaryoning eski o‘zani — O‘zboyning izlarini o‘rgangan ekspeditsiyaga boshchilik qilgan. "Пропуск вод р. Амударьи по старому ее руслу в Каспийское море и образование непрерывного водного пути от границ Афганистана по Амударье, Каспию, Волге и Mapиинской системе до Петербурга и Балтийского моря" (СПб., 1893) nomli kitobi nashr qilingan.

4. Bogdanov Modest Nikolayevich (1841, Simbirsk guberniyasi Sizran uyezdi – 1888, Sankt–Peterburg) — taniqli zoolog, Sankt–Peterburg universiteti professori. 1873 yilda ruslarning Xiva xonligiga bosqinida qatnashgan. 1974 yilda N.G. Stoletovning Orol–Kaspiy ekspeditsiyasida ishlagan. O‘rta Osiyoning hayvonot dunyosini chuqur o‘rgangan.

5. Kaulbars Aleksandr Vasilyevich (1844–1929) — baron, rus generali va geografi. 1873 yilda Xivaga qarshi harbiy yurishda qatnashgan va Amudaryoning deltasi va eski o‘zanlarini o‘rgangan. Ko‘rsatmasi bilan “Перовский” paraxodi Orol dengizidan Amudaryoning irmoqlaridan biri — Ulkandaryoga kirgan va Nukusgacha suzib kelgan. Amudaryoning O‘zboy irmog‘i Krasnovodskka, so‘ngra esa Orolga tomon qarab oqqan, degan xulosaga kelgan. (Каульбарс А.В. Низовья Аму–Дарьи. Описанные по собственным исследования в 1873-1881 гг // Записки ИРГО. Серия: География. – Т. 9. — СПб., 1881; Каульбарс А.В. Древнейшие русла Аму–Дарьи // Записки ИРГО. Серия: Обшая география. Т. 17. – Вып. 4. — СПб., 1887; Личный фонд А.В. Каульбарса // РГВИА, ф. 203, 53 ед. хр. (1904–1916 гг.).

6. Stoletov Nikolay Grigoryevich (1831–1912) — rus olimi, infanteriya generali. 1853-1854 yillardagi Krim urushi qatnashchisi. 1867 yilda Turkistonga xizmatga o‘tkazilgan. 1869 yilda Kaspiy dengizi qirg‘og‘idagi Krasnovodsk qal’asiga asos solgan. 1874 yilda Amudaryo ilmiy ekspeditsiyasiga rahbarlik qilgan. 1877-1878 yillardagi Rossiya–Turkiya urushida qatnashgan. 1878 yil fevralidan Turkiston harbiy gubernatori K.P. fon-Kaufman qo‘l ostida xizmatda bo‘lgan. Shu yili aprelda Afg‘onistonga yuborilgan rus diplomatik missiyasiga boshchilik qilgan.

7. Барбот-де-Марни Н. О геологических исследованиях в Аму-Дарьинском крае // Известия РГО. – Т. XI, — СПб, 1875; Барбот-де-Марни Н. Через Мангышлак и Устюрт в Туркестан // Труды Арало-Каспийской экспедиции. – Вып. II. Приложение к трудам Петербургского общества естествоиспытателей, 1889.

8. Каразин Н.Н. Ученая экспедиция на Аму-Дарье. Путевые заметки // “Нива”. — СПб., 1874, № 44 / WWW.Kungrad.cоm.

9. Тилло А.А. Распределение атмосферного давления на пространстве Российской империи и Азиатского материка на основе наблюдений с 1836 по 1885 гг. (с атласом) // Записки ИРГО. – Т. 22. – № 1. — СПб., 1892.

10. Бартольд В.В. Сведения об Аральском море и низовьях Аму-Дарьи … // Соч. – Т. III. – С. 18.

11.Коншин А.М. Разъяснение вопроса о древнем течении Аму-Дарьи по современным геологическим и физико-географическим данным // Записки ИРГО по общей географии. – Т. 33. – № 1. — СПб., 1897. – С. 1-256.

12. Петрусевич Николай Григорьевич // WWW.Wikорedia.ru; Петрусевич Н.Г. Предварительный отчет об исследовании Дарьялыка (Узбоя) и местности между Аму-Дарьею и Сарыкамышской котловиной // Известие Кавказского отдела ИРГО. – Т. 5. – Вып. 4. — Тифлис, 1878. – С. 5; Fуломов Я.F. Хоразмнинг суғорилиши тарихи … – Б. 26.

13. Кауфман И.М. Русские биографические и биобиблиографические словари. — М., 1955. – 25 бет.

14. Соседько А.Ф., Батурин С.И. Водохозяйственные проектно-изыскательские работы в Хорезме и их эффективность. Проспект. — Т.: Фан, 1966. – С. 3.

15.Военно-статистическое описание Хивинского ханства, составленное Генерального штаба капитаном В.А. Гиршфельдом, переработанное генерал-майором А.С. Галкиным. – Ч. 2. — Ташкент, 1903. – С. 66-67.

16. Кондрашов С.К. Орошаемое хозяйство и водопользование Хивинского оазиса. Отчет о гидромодульных работах изысканий в бассейне р. Амударьи за 1914 г. — М.: Изд-во ОЗУ, 1916. – 344 с.