PDF
Published
2026-04-09
Section
Maqolalar
How to Cite
QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘INING SALBIY FARQINI QOPLASH MEXANIZMINI RAQAMLASHTIRISH HAMDA EKSPORTNI ELEKTRON TASDIQLASH, HISOB VARAQ-FAKTURALAR XAVF DARAJASI VA BARQARORLIK REYTINGIGA ASOSLANGAN TEZKOR QOPLASH YO‘LLARI
Zikirov Zafarjon Izzatullo o‘g‘li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil izlanuvchisi
Keywords: qo‘shilgan qiymat solig‘i, salbiy farq, QQSni qoplash, nol darajali stavka, eksport, elektron hisobvaraq-faktura, soliq xavfi, barqarorlik reytingi, soliq ma’muriyatchiligi.
Abstract
Maqolada qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) salbiy farqini qoplash tizimini takomillashtirishga qaratilgan uchta ilmiy taklifning nazariy va amaliy asoslanishi yoritilgan: eksportni tasdiqlashda bojxona organlarining real vaqt rejimidagi elektron ma’lumotlaridan foydalanish, elektron hisobvaraq-fakturalarning xavf darajasini ballga asoslangan tizim orqali aniqlash hamda barqarorlik reytingi bo‘yicha “AAA” toifasidagi tadbirkorlik subyektlariga QQSni bir kunda tekshiruvsiz qoplash. Tadqiqotda qiyosiy-huquqiy tahlil, dinamik va tarkibiy tahlil, muqobil xarajat (alternativ qiymat) modeli va ballga asoslangan xavf skoring usullari qo‘llanilgan. Natijalar takliflarning Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 16-iyuldagi 428-son, 2025-yil 11-martdagi 160-son va 2025-yil 26-dekabrdagi 830-son qarorlarida o‘z aksini topganini va tadbirkorlar aylanma mablag‘lariga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatganini tasdiqlaydi.
References
1. Ebrill L., Keen M., Bodin J.-P., Summers V. The Modern VAT. – Washington, D.C.: International Monetary Fund, 2001. – 216 p.
2. Bird R.M., Gendron P.-P. The VAT in Developing and Transitional Countries. – Cambridge: Cambridge University Press, 2007. – 248 p.
3. Harrison G., Krelove R. VAT Refunds: A Review of Country Experience. IMF Working Paper WP/05/218. – Washington, D.C.: IMF, 2005.
4. Keen M., Smith S. VAT Fraud and Evasion: What Do We Know and What Can Be Done? // National Tax Journal. – 2006. – Vol. 59, No. 4. – P. 861–887.
5. Pomeranz D. No Taxation without Information: Deterrence and Self-Enforcement in the Value Added Tax // American Economic Review. – 2015. – Vol. 105, No. 8. – P. 2539–2569.
6. OECD. International VAT/GST Guidelines. – Paris: OECD Publishing, 2017.
7. OECD. Tax Administration 3.0: The Digital Transformation of Tax Administration. – Paris: OECD Publishing, 2020.
8. Imanova U.B. Social-economic development regions local financial budgets managed resources promotion system improvement directions // Экономика и социум. – 2024. – №5(120).
9. Imanova U.B., Rahmatov A. O‘zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiya qilishda bank tizimi va xususiy tadbirkorlik subyektlari o‘rtasidagi investitsion hamkorlik // Management, Marketing and Finance International Scientific Journal. – 3(4). – P. 57–62. DOI: 10.5281/zenodo.20273133.
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 23-yanvardagi “Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-39-son qarori // lex.uz.
11. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-avgustdagi 489-son, 2024-yil 16-iyuldagi 428-son va 2025-yil 11-martdagi 160-son qarorlari // lex.uz.
12. QQS summasi o‘rnini qoplash tartibi to‘g‘risidagi nizomga o‘zgartirish kiritildi // norma.uz.
13. O‘zbekiston Respublikasining 2025-yil 25-dekabrdagi O‘RQ-1108-son Qonuni // lex.uz.
14. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. Davlat budjeti va davlat maqsadli jamg‘armalari budjetlarining 2024-yil I yarim yillik ijrosi to‘g‘risida hisobot // mf.uz.
15. Davlat budjetining 2025-yil birinchi yarim yillikdagi ijrosi ko‘rib chiqildi // parliament.gov.uz.
16. 2025-yil uchun Davlat budjeti loyihasi bo‘yicha fuqarolar budjeti // openbudget.uz.
17. 2024-yilda soliq va bojxona imtiyozlaridan foydalanish holatlari tahlil qilindi // aca.uz.
18. Eksportda qaysi hududlar yetakchi? // O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi, stat.uz.
19. Раскрыта махинация с незаконным возвратом НДС в Узбекистане на 82 млрд сумов // gazeta.uz, 24.05.2025.
20. Tadbirkorlar ma’lumotlarini soxtalashtirib, budjetdan 82 mlrd so‘m qaytargan soliq xodimlari ushlandi // spot.uz, 24.05.2025.
21. Elektron hisobvaraq-fakturalarning xavf darajasini aniqlash tartibi belgilandi (Vazirlar Mahkamasining 26.12.2025 yildagi 830-son qarori) // gov.uz, 05.01.2026.
22. Barqarorlik reytingi yuqori bo‘lgan tadbirkorlar rag‘batlantiriladi (O‘RQ-1000-son Qonun) // norma.uz.
23. 1-fevraldan tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi joriy etildi // uzmahalla.uz, 02.02.2024.
24. Mingga yaqin tadbirkorga 1,3 trln so‘m QQS bir kunda qaytarildi // yuz.uz, 08.07.2025.
25. Tadbirkorlar faoliyatiga soliqchilar emas, elektron tizim baho beradi // uza.uz, 2025.
26. Tadbirkorlarga QQSni hisoblash va to‘lashning soddalashtirilgan tartibiga o‘tish huquqi beriladi // gazeta.uz, 28.05.2026.
