Xorazm viloyati toponimlarida o‘zbek va qo‘shni xalqlar tillarining ta’siri

G`anijon Aqbayev

Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti Tabiiy va qishloq xo`jaligi fanlari fakulteti tyutori

Keywords: Toponim, toponimika, Xorazm, o‘zbek tili, qo‘shni xalqlar, til ta’siri, etimologiya.

---

Abstract

Xorazm viloyatining boy va qadimiy tarixi uning geografik nomlari — toponimlarida ham o‘z aksini topgan. Bu toponimlar nafaqat o‘zbek tilining rivojlanish bosqichlarini, balki mintaqada yashagan va o‘zaro aloqada bo‘lgan turli xalqlar, jumladan, qozoq, turkman, qoraqalpoq, fors, arab va rus tillarining ta’sirini ham o‘rganish uchun muhim manba hisoblanadi.

Ushbu tezisda Xorazm toponimiyasida uchraydigan o‘zbek va qo‘shni xalqlar tillariga oid leksik va fonetik xususiyatlar tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida Xorazm viloyati hududidagi qishloq, shahar, daryo, ko‘l va boshqa geografik obyektlarning nomlari o‘rganilib, ularning etimologiyasi (kelib chiqishi) aniqlanadi. Xususan, fors-tojik tilidan o‘zlashgan "obod," "tepa," "iston" kabi qo‘shimchalar, arab tilidan kirgan "qal’a," "so‘fi," "madrasa" kabi so‘zlar, shuningdek, turkiy tillar (masalan, turkman va qoraqalpoq) bilan umumiy bo‘lgan "ko‘l," "qum," "yop," "qo‘rg‘on" kabi so‘zlarning viloyat toponimiyasida tutgan o‘rni yoritib beriladi.

Tahlil natijalariga ko‘ra, Xorazm toponimlarining aksariyati turkiy tillar asosida shakllangan bo‘lsa-da, ularda qo‘shni eroniylar (fors-tojik) va semit (arab) tillari leksik qatlamining chuqur izlari borligi aniqlanadi. Bundan tashqari, tarixiy aloqalar tufayli slavyan (rus) tillarining ayrim elementlari ham uchrab turishi qayd etiladi. Bu o‘zaro ta’sirlar Xorazmning uzoq yillar davomida turli xalqlar madaniyati va tillari kesishgan chorraha bo‘lganligini isbotlaydi.

---

References

1. Iskandarov A. Xorazm toponimlari va ularning etimologik tahlili. Toshkent: Fan, 2007. – 152-178-betlar.

2. Jumayev M. O‘zbek toponimiyasining nazariy masalalari. Nukus: Bilim, 2012. – 25-40-betlar.

3. Karimov B. Markaziy Osiyo toponimiyasida fors-tojik tillarining o‘rni. Toshkent: O‘zbekiston, 2015. – 88-105-betlar.

4. Madraimov A., Xudoyberganov T. Xorazm tarixi. Toshkent: Fan, 2005. – 65-72-betlar.

5. Nafasov T. O‘zbekiston gidronimlari. Toshkent: O‘qituvchi, 1989. – 35-50-betlar.

6. Qo‘chqortoyev I. Toponimika asoslari. Toshkent: Universitet, 2003. – 110-125-betlar.

7. Shoniyozov K. Qadimiy Xorazm xalqi tarixi. Toshkent: Sharq, 2009. – 45-55-betlar.

8. Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. O‘zbek tili leksikologiyasi. Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2009. – 130-145-betlar.