Yarim o‘qda Korteveg–de Friz (KdF) tenglamasi, boshlang‘ich–chegaraviy masala, yechim usullari va amaliy talqinlar

Eshchanova Gulchehra Sheribbayevna

Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti huzuridagi fizika-matematika va informatika fanlariga ixtisoslashtirilgan maktab direktori

Keywords: KdF tenglamasi, yarim o‘q, boshlang‘ich–chegaraviy masala, Dirixle sharti, Neyman sharti, Fokas usuli, soliton, dispersiya.


Abstract

Ushbu tezisda Korteveg–de Friz tenglamasining yarim o‘q (x ≥ 0) sohasida qo‘yiladigan boshlang‘ich–chegaraviy masalasi (initial-boundary value problem, IBVP) yoritiladi. KdF tenglamasi nochiziqli dispersiv jarayonlarni, xususan sayoz suv to‘lqinlari, plazmadagi ion-akustik to‘lqinlar va elastik muhitdagi impulslarning tarqalishini modellashtirishda klassik model hisoblanadi. Cheksiz butun o‘qdagi masalalarga nisbatan yarim o‘qda yechim topish murakkabroq: bunga sabab chegaradagi shartlar nolinеarlik bilan birikib, spektral bog‘lanishlarni keltirib chiqarishidir. Tezisda chegaraviy shartlarning turlari, moslik (compatibility) talablari, hamda yechim qurishning analitik (teskari sochilish, Fokasning yagona transformi) va sonli (diskret sxemalar) yondashuvlari haqida tizimli tasavvur beriladi.


References

1. Drazin, P. G. & Johnson, R. S. (1989). Solitons: An Introduction. Cambridge University Press.

2. Ablowitz, M. J. & Segur, H. (1981). Solitons and the Inverse Scattering Transform. SIAM.

3. Fokas, A. S. (2008). A Unified Approach to Boundary Value Problems. SIAM.

4. Whitham, G. B. (1974). Linear and Nonlinear Waves. Wiley.

5. Aktosun, T. van der Mee, C. (turli maqolalar): yarim o‘qda KdV tenglamasi uchun yechim konstruksiyalari va GLM yondashuvi.

6. J. L. Bona, S. M. Sun, and B. Y. Zhang, A non-homogeneous boundary-value problem for the Korteweg-de Vries equation in a quarter plane, Trans. Amer. Math. Soc. 354, 427–490 (2002).

7. A. S. Fokas, Integrable nonlinear evolution equations on the half-line, Comm. Math. Phys. 230, 1–39 (2002).

8. N. J. Zabusky and M. D. Kruskal, Interaction of “solitons” in a collisionless plasma and the recurrence of initial states, Phys. Rev. Lett. 15, 240–243 (1965).

9. M. J. Ablowitz and H. Segur, Solitons and the inverse scattering transform, SIAM, Philadelphia, 1981.

10. M. J. Ablowitz and P. A. Clarkson, Solitons, nonlinear evolution equations and inverse scattering, Cambridge Univ. Press, London, 1991.

11. C. S. Gardner, J. M. Greene, M. D. Kruskal and R. M. Miura, Method for solving the Korteweg-de Vries equation, Phys. Rev. Lett. 19, 1095–1097 (1967).

12. V. A. Marchenko, Nonlinear equations and operator algebras, D. Reidel Publishing Co., Dordrecht, 1988.