“OSHIQNOMA” DOSTONLARIDA TURKIY QATLAMNING USTUVORLIGI VA BADIIY VAZIFASI

Axmedova So‘najon Rajabbayevna

Keywords: turkiy qatlam, ustuvorlik, badiiy vazifa, “Oshiqnoma” dostonlari, semantik evolyutsiya, paradigmatik munosabatlar, sinonimiya.


Abstract

Ushbu maqola “Oshiqnoma” turkum dostonlarida turkiy qatlamning ustuvorligi va badiiy vazifasini chuqur o‘rganadi. O‘zbek folklorining bu janrida turkiy qarz so‘zlarning etimologiyasi, semantik evolyutsiyasi va o‘zbek tilidagi moslashuvi batafsil tahlil qilinadi. Tadqiqot turkiy so‘zlarning ma’no kengayishi yoki torayishi, sinonimiya, polisemiya va paradigmatik munosabatlarini ko‘rsatadi, shuningdek, dostonlarning madaniy va lingvistik ta’sirini ta’kidlaydi. Natijalar turkiy qatlamning o‘zbek epik adabiyotida muhim o‘rin tutishini va ularning semantik xususiyatlarining dostonlar mazmunini boyitishini ko‘rsatadi. Maqolada jadvallar orqali ko‘plab misollar keltirilgan bo‘lib, ular turkiy so‘zlarning o‘zbek tilidagi o‘zgarishlarini, jumladan, ma’no kengayishi va torayishini yoritadi. Ushbu tadqiqot o‘zbek tilshunosligida turkiy ta’sirning roli haqida yangi fikrlarni taklif etadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, turkiy so‘zlarning o‘zbek folkloridagi integratsiyasi madaniy almashinuvning yorqin namunasidir, va bu so‘zlarning semantik evolyutsiyasi dostonlarning emotsional va madaniy qatlamini boyitadi. Bundan tashqari, maqolada turkiy qarz so‘zlarning etimologik ildizlari va o‘zbek tilidagi fonetik moslashuvi ham ko‘rib chiqiladi, bu esa tilshunoslikdagi yangi yondashuvlarni ochib beradi. Maqola “Oshiqnoma” dostonlarining Xorazm variantlarini asos qilib olib, turkiy so‘zlarning leksik qatlamini tahlil qiladi, bu esa o‘zbek epik adabiyotining madaniy merosini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot turkiy so‘zlarning ma’no kengayishi va torayishini jadvallar orqali ko‘rsatadi, bu esa semantik evolyutsiyani vizual yoritadi.


References

1. Abduvaliev, M. (2023). Etymological features of Uzbek folklore terms. Social and Philosophical Studies, 4(2), 45-60.

2. Rakhmonova, G. (2021). Comparative analysis of general words-terms in Persian and Uzbek languages. Psychology and Education Journal, 58(1), 854-858.

3. Sayfullayeva, R. (2025). Scientific terms borrowed from Persian in the lexicon of the Uzbek language. International Journal of Artificial Intelligence, 2(3), 1436-1438.

4. Perry, J. R. (2001). Lexical areas and semantic fields of Arabic loanwords in Persian. In A. Csató (Ed.), Linguistic convergence and areal diffusion (pp. 97-110). Routledge.

5. Johanson, L. (2006). Turkic language contacts in Central Asia. In L. Johanson & É. Á. Csató (Eds.), The Turkic languages (pp. 461-468). Routledge.

6. Abdirimov, B. (2021). Migration and religious influences in Khorezm. Journal of Central Asian History, 15(4), 226-254.

7. Youssefzadeh, A., & Blum, S. (2022). Shāh Esmāʿil and his three wives: A Persian-Turkish tale as performed by the bards of Khorasan. Brill.

8. Katirāʾi, M. (1969). Az ḵešt tā ḵešt [From cradle to grave]. Tehran University Press.

9. Šokurzāda, E. (2014). ʿAqāyed va rosum-e ʿāmma-ye mardom-e Ḵorāsān [Beliefs and customs of the people of Khorasan]. Tehran: Nashr-e Markaz.

10. Massé, H. (1938). Croyances et coutumes persanes [Persian beliefs and customs]. Librairie Orientaliste Paul Geuthner.

11. Zandi, M. (2006). Imaginary folkloric beings in Iranian beliefs. Journal of Iranian Folklore, 12(3), 45-67.

12. Ebrahimi, M. (2013). Peries in Iranian folklore: Mythological perspectives. Folklore Studies Quarterly, 8(2), 120-145.

13. Sharden, J. (2013). Voyages en Perse [Travels in Persia]. Reprint edition. Paris: Éditions du Seuil.

14. Doerfer, G. (1985). Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen [Turkic and Mongolian elements in New Persian]. Steiner.

15. Johanson, L. (1998). The history of Turkic. In L. Johanson & É. Á. Csató (Eds.), The Turkic languages (pp. 81-125). Routledge.

16. Yazdani, S. (2014). Imaginary folkloric beings in the Iranian people's beliefs. The Anthropologist, 17(3), 967-972.

17. Hakimova, Z. (2024). The origin and derivational characteristics of economic terms in the Uzbek language. Synchronized Chaos Journal, 15(6), 45-60.

18. Abduvaliev, M., & Rakhmonova, G. (2023). Loanwords and calques in Uzbek philosophical terminology: Influence of Arabic, Persian, and Russian. International Journal of Literature and Languages, 5(2), 120-135.

19. Johanson, L. (2000). Linguistic convergence in the Volga area. In L. Johanson & J. T. Lindquist (Eds.), Languages in contact (pp. 165-178). Harrassowitz.

20. Perry, J. R. (1988). A Tajik Persian reference grammar. Brill.