O’ZBEK ADABIY TILIDA ASOS BILAN O’ZAKNI FARQI

Bahora Ibragimova

Alfraganus unversiteti filologiya fakulteti o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 2-kurs talabasi

Keywords: morfologiya, o’zak, asos, so’z tuzilishi, agglyutinativ til, affikslar, derivatsion morfemalar, infleksion morfemalar, tilshunoslik, semantika, grammatika, turkiy tillar, o’zbek adabiy tili, stemming, lemmatizatsiya, NLP, MorphUz, UzMorphAnalyser, vowel harmony, allomorf.

---

Abstract

O’zbek adabiy tilining morfologik tuzilishida "o’zak" va "asos" tushunchalari markaziy o’rin egallaydi. Ushbu maqola ushbu ikki atamaning ilmiy asosda farqini batafsil tahlil qiladi. O’zak so’zning eng ibtidoiy, affikssiz morfemasi bo’lib, leksik ma’noning yadrosini tashkil etadi va mustaqil ravishda ishlatilishi mumkin. Asos esa o’zakka derivatsion affikslar qo’shilganidan keyin hosil bo’lgan shaklni bildiradi, ya’ni infleksion affikslar qo’shiladigan poydevor vazifasini bajaradi. Maqola Google Scholar, ResearchGate, arXiv va boshqa ilmiy bazalardan olingan manbalar asosida tuzilgan bo’lib, o’zbek tilining agglyutinativ xususiyatini hisobga olgan holda misollar, jadval va tahlillar orqali mavzuni keng yoritadi. Ilmiy dolzarblik zamonaviy tabiiy tillarni qayta ishlash (NLP) texnologiyalarida, masalan, MorphUz va UzMorphAnalyser kabi modellarda ko’rinadi, chunki bu tushunchalar stemming va lemmatizatsiya jarayonlarida asosiy rol o’ynaydi. Natijada, o’zbek tilining morfologik rivoji va boshqa turkiy tillar bilan qiyosiy tahlili ta’kidlanadi. Maqola avvalgi versiyaga nisbatan 6 barobar kengaytirilgan bo’lib, qo’shimcha misollar, jadval va ilmiy mulohazalar bilan boyitilgan. Bu farqning tilshunoslikdagi ahamiyati va amaliy qo’llanilishi chuqur ko’rib chiqiladi, shu bilan birga o’zbek tilining raqamli tahlilidagi dolzarblik ta’kidlanadi.

---

References

1. Soʻz yasalishi - Vikipediya. https://uz.wikipedia.org/wiki/So%25CA%25BBz_yasalishi

2. Hozirgi O’zbek Adabiy Tili. NamDU.uz. https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/01/NamDU-ARM-3005-Hozir_ozbek_adabiy_tili.pdf

3. Similarities and Differences of Root and Stem in English and Uzbek. Pedagogs.uz. https://pedagogs.uz/ped/article/view/1429

4. A Morphological Analysis Model for the Uzbek Language. arXiv. https://arxiv.org/pdf/2405.14179

5. Exploring Linguistic Roots in Uzbek. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/383425366

6. Development of a Rule-Based Stemming Algorithm for Uzbek. CEUR-WS. https://ceur-ws.org/Vol-3315/paper15.pdf

7. Uzbek Language. Languages Gulper. https://www.languagesgulper.com/eng/Uzbek.html

8. MorphUz: Morphological Analyzer for the Uzbek Language. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/365106575

9. Oʻzbek tili - Vikipediya. https://uz.wikipedia.org/wiki/O%25CA%25BBzbek_tili

10. UzMorphAnalyser. arXiv. https://arxiv.org/pdf/2405.14179