LEKSIKOGRAFIYA TARIXI VA UNING FAN SIFATIDA RIVOJLANISH TARIXI - Ahmedova Matluba Abdisalom qizi (MULTIDISCIPLINARY JOURNAL: FUNDAMENTAL RESEARCH SCIENTIFIC JOURNAL, 2026)
So‘zlarni jinsi, ma’nosi va qo‘llanilishiga ko‘ra tasniflashning aniqlangan sxemalari, shuningdek, so‘zlarni oldindan belgilangan mezonlarga ko‘ra o‘z ichiga oladigan tasniflangan lug‘atlar mavjud bo‘lsa-da, bir xil so‘zlarning uch xil ma’lumotlarini o‘z ichiga olgan ba’zi lug‘atlar mavjud edi. Bunday lug‘atga eng yaxshi misollar Amarakosha bo‘lib , u so‘zlarning barcha uch fazasini bitta jildda yig‘ilgan uchta qismga kiritgan. Shu sababli, bu lug‘at Trikanda (uch qism) deb nomlanadi. Tarixiy dalillarga ko‘ra, u milodiy 400 va 600 yillar orasida tuzilgan. Sanskrit lug‘atlarining eng diqqatga sazovor tomoni shundaki, ular she'riy shaklda tuzilgan va so'zlar alifbo tartibida joylashtirilmagan. Nazm shakllarida leksika yasashda qabul qilingan ayrim ish tamoyillari qatorida so‘zlarni bo‘g‘in soniga ko‘ra, ayrim hollarda esa yakuniy bo‘g‘in asosida guruhlashni qayd etish mumkin. So‘zlar ko‘pincha turli sinflarga yoki guruhlarga bo‘linadi, bu esa so‘zlarni muayyan guruhlarga kiritishga majbur qilgan ma'lum xususiyatlarga asoslanadi. Sanskrit tilida ham, boshqa xalq tillarida ham lug‘at tuzishning bunday normasi nafaqat qadimgi Hindistonda, balki o‘rta asrlar Hindistonida ham uzoq vaqt davomida amalda bo‘lgan. Darhaqiqat, G‘arb missionerlarining bevosita ishtirokida turli hind tillarida bir nechta ikki va uch tilli lug‘atlarning yaratilishi g‘arblashgan leksikografik an’anani hind tillariga tatbiq etgan hind olimlariga doimiy ta’sir ko‘rsatdi. Taqdimot formati, leksik yozuvlarning tartibi va lug‘atlarning tarkibi G‘arbda ishlab chiqilgan an’analar asosida yaratilgani ko‘zga tashlanadi.