XORAZM VILOYATI SHAROITIDA TURLI MUDDATLARDA EKILGAN SULI NAVLARINING MORFOFIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI VA HOSILDORLIGINI BAHOLASH

Sabirova G.J.

ABU Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti dokroranti

Keywords: Kalit so'zlar: suli (Avena sativa L.), ekish muddati, Xorazm viloyati, o'tloqi-allyuvial tuproqlar, O'zbekiston keng barglisi, Uzbekiskiy, Toshkent 1, morfologiya, fotosintez, barg sathi, don hosildorligi, biomassaning to'planishi, iqlimiy adaptatsiya.

---

Abstract

Annotatsiya. Ushbu ilmiy tadqiqot ishida O'zbekistonning shimoliy-g'arbiy mintaqasi — Xorazm viloyatining o'ziga xos keskin kontinental iqlimi hamda sho'rlanishga moyil o'tloqi-allyuvial tuproqlari sharoitida ekilgan suli (Avena sativa L.) navlarining o'sishi, rivojlanishi, fotosintetik faoliyati, biologik moslashuvchanligi va mahsuldorlik ko'rsatkichlariga ekish muddatlarining ta'siri ko'p omilli dala tajribalari asosida chuqur o'rganildi. Tadqiqot ob'ekti sifatida suli navlaridan: O'zbekiston keng barglisi (nazorat), Uzbekiskiy va Toshkent 1 navlari tanlandi. Dala tajribalari uch xil ekish muddatida (1-muddat: 10–15-mart — erta bahor; 2-muddat: 25–30-mart — optimal o'rtacha muddat; 3-muddat: 10–15-aprel — kechki muddat) amalga oshirildi. O'simliklarning dala unuvchanligi, tup barg sathi dinamikasi, fotosintez sof mahsuldorligi, poyaning anatomik-morfologik baquvvatligi, yotib qolishga bardoshliligi hamda don va to'yimli ko'kat maysa hosildorligi tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, Xorazm viloyatining quruq va anomal issiq yoz fasli erta boshlanishi sababli suli navlarini erta bahorda (10–15-mart oralig'ida) ekish eng yuqori biologik va xo'jalik samarasini ta'minlaydi. Mazkur muddatda ekilgan Uzbekiskiy navi o'simlik bo'yi (116,4 sm), barg sathi yuzasi (42,6 ming m²/ga), 1000 dona don vazni (37,1 g), don hosildorligi (33,8 ts/ga) va ko'kat massa hosili (242,5 ts/ga) bo'yicha boshqa barcha navlardan statistik ishonchli ustunlik qildi. Ekish muddatining aprel oyining o'rtalariga kechiktirilishi barcha navlarda generativ fazalarning anomal yuqori harorat va garamsel ta'siriga uchrashiga sabab bo'lib, don hosildorligini 40,5–45,6% ga pasaytirishi aniqlandi.

---

References

1. Dospexov B.A. Metodika polevogo opita (s osnovami statisticheskoy obrabotki rezultatov issledovaniy). — Moskva: Agropromizdat, 1985. — 351 s.

2. Nichiporovich A.A. Fotosinteticheskaya deyatelnost rasteniy v posevax (metodi i zadachi ucheta v svyazi s formirovaniem urogayev). — Moskva: Izd-vo AN SSSR, 1961. — 135 s.

3. Atabayeva X.N., Xudayqulov J.B. O'simlikshunoslik. Darslik. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. — 412 b.

4. Yormatova D.Yo., Xushvaqtova X. Donli ekinlar biologiyasi va yetishtirish agrotexnologiyasi. — Toshkent: O'zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2012. — 184 b.

5. Berdiyev T., Xaitov B. Quyi Amudaryo mintaqasi sho'rlangan tuproqlarida noan'anaviy ozuqabop ekinlarni yetishtirish agrotexnologiyasi // O'zbekiston qishloq xo'jaligi jurnali. — Toshkent, 2021. — № 4. — B. 24–27.

6. Sattorov M., Jumaniyazov I. Xorazm viloyati o'tloqi-allyuvial tuproqlarining unumdorligi va ekinlar hosildorligini oshirish omillari // Xorazm Ma'mun akademiyasi axborotnomasi. — Xiva, 2022. — № 6. — B. 112–116.

7. Peltonen-Sainio P., Rajala A., Jauhiainen L. Environmental factors limiting oat yield in northern growing conditions // Agricultural and Food Science. — 2011. — Vol. 20(4). — P. 285–296.

8. Stevenson E.J., Phillips F., O'Sullivan K., Walton J. Oat beta-glucan and human health: physiological and agricultural importance // British Journal of Nutrition. — 2012. — Vol. 107(9). — P. 1245–1258.

9. Kholiqov B.M., Niyozov A. Sug'oriladigan maydonlarda oraliq va yem-xashak ekinlarini yetishtirishning tuproq unumdorligiga ta'siri // Agro-ilm jurnali. — Toshkent, 2020. — № 3. — B. 45–48.

10. Marschner H. Mineral Nutrition of Higher Plants. 3rd Edition. — London: Academic Press, 2012. — 672 p.

11. Siddique K.H.M., Belford R.K., Tennant D. Sowing date and cereal yield in dryland Mediterranean environments // Australian Journal of Agricultural Research. — 2000. — Vol. 51(8). — P. 977–987.

12. Qishloq xo'jaligi ekinlari Davlat reyestri. O'zbekiston Respublikasi Qishloq xo'jaligi vazirligi huzuridagi Qishloq xo'jaligi ekinlari navlarini sinash markazi. — Toshkent, 2023. — 128 b.