TIJORAT BANKLARI ICHKI AUDITIDA RISKKA ASOSLANGAN YONDASHUV VA RAQAMLI TRANSFORMATSIYANI JORIY ETISH
Muxamedjanova Saida Sobir qizi
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi, Xalqaro bank ishi fakulteti; Davlat moliyaviy nazorati va auditi mutaxassisligi; 1-kurs magistranti, DMNA 25-01 guruhi (kunduzgi)
Abstract
Maqolada tijorat banklari ichki auditida riskka asoslangan yondashuv va raqamli transformatsiyani joriy etish masalalari IIA Global ichki audit standartlari (2024), Bazel qo‘mitasining BCBS 223 hujjati va zamonaviy empirik adabiyot asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot hujjatli (desk-research) yondashuvga tayanadi va O‘zbekistonning maqsadli tanlangan besh yirik bankining ochiq hisobotlari kontent-tahliliga asoslanadi. Ish natijasida tijorat banklari uchun sakkiz omilli risk baholash modeli ishlab chiqildi, tipik bankning audit olami bo‘yicha xos va qoldiq risk hisoblab chiqildi hamda ichki auditning besh darajali raqamli yetuklik modeli taklif etildi. Tahlil ko‘rsatadiki, standartlarni joriy etishning eng zaif bo‘g‘ini aynan uslubiy va texnologik yo‘nalishlarda jamlangan: sifat kafolati va raqamlashtirish blokining muvofiqlik darajasi 45,0 foizni tashkil etadi. Maqolada 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan bosqichma-bosqich joriy etish yo‘nalishlari asoslab beriladi.
References
1. Ichki auditorlar instituti (IIA). Global ichki audit standartlari. – Lake Mary, FL: The IIA, 2024.
2. Bank nazorati bo‘yicha Bazel qo‘mitasi. Banklarda ichki audit funksiyasi (BCBS 223). – Bazel: BIS, 2012.
3. Griffiths P. Risk-Based Auditing. – Aldershot: Gower Publishing Ltd., 2005. – 220 p.
4. Castanheira N., Lima Rodrigues L., Craig R. Factors associated with the adoption of risk-based internal auditing // Managerial Auditing Journal. – 2010. – Vol. 25, No. 1. – P. 79–98.
5. Coetzee P., Lubbe D. Improving the efficiency and effectiveness of risk-based internal audit engagements // International Journal of Auditing. – 2014. – Vol. 18, No. 2. – P. 115–125.
6. Rakipi R., De Santis F., D'Onza G. Correlates of the internal audit function's use of data analytics in the big data era // International Journal of Auditing. – 2021. – Vol. 25, No. 3. – P. 599–615.
7. Betti N., Sarens G. Understanding the internal audit function in a digitalised business environment // Journal of Accounting & Organizational Change. – 2021. – Vol. 17, No. 2. – P. 197–216.
8. Eulerich M., Pawlowski J., Waddoups N.J., Wood D.A. A framework for using robotic process automation for audit tasks // Contemporary Accounting Research. – 2022. – Vol. 39, No. 1. – P. 691–720.
9. Xalqaro valuta fondi. O‘zbekiston Respublikasi: Moliya tizimi barqarorligini baholash. IMF Country Report No. 25/145. – Vashington: XVF, 2025.
10. Tijorat banklarining ichki auditiga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risidagi nizom: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 2021-yil 16-apreldagi 3/2-son qarori (ro‘yxat № 3302).