Superdiffuziya tenglamalari uchun boshlang‘ich-chegaraviy masalalarning mavjudlik va yagonalik shartlari
Jumanazarova Hafiza G'ayrat qizi
Oxu universiteti matematika mutaxasisligi magistranti
Keywords: superdiffuziya tenglamasi, kasr tartibli hosila, boshlang‘ich-chegaraviy masala, mavjudlik va yagonalik teoremasi, Caputo hosilasi, Riemann-Liouville hosilasi, spektral metod, zaif yechim, anomal diffuziya, Sobolev fazolari.
Abstract
Ushbu maqolada superdiffuziya tenglamalari, ya’ni vaqt yoki fazo bo‘yicha kasr tartibli hosilalar bilan ifodalangan anomal diffuziya jarayonlarini tavsiflovchi differensial tenglamalar uchun boshlang‘ich-chegaraviy masalalarning mavjudligi va yagonaligi masalalari batafsil tadqiq etiladi. Superdiffuziya (tezroq tarqalish) ko‘pincha fazo bo‘yicha kasr tartibli Laplas operatori yoki vaqt bo‘yicha kasr hosilasi (0 < α < 1 yoki α > 1 holatlari) orqali modellashadi. Maqolada Caputo va Riemann-Liouville operatorlaridan foydalangan holda muammolarning to‘g‘ri qo‘yilishi, zaif va kuchli yechimlarning mavjudligi, yagonaligi hamda barqarorligi uchun yetarli shartlar ko‘rib chiqiladi. Spektral metodlar (Fourier kengayishlari, eigenfunksiyalar), energiya integral usullari, integral tenglamalarga qaytarish va maksimum printsipi kabi yondashuvlar tahlil qilinadi. O‘zbekistonlik va xalqaro tadqiqotchilarning ishlariga asoslanib, numerik va analitik yechimlarning aniqligi, ilovaviy ahamiyati (poroz materiallar, biologik transport, neft-gaz konlari) muhokama qilinadi. Natijalar anomal diffuziya modellarini amaliyotda qo‘llash uchun nazariy asos yaratadi.
References
1. Olmosov X. Doirada berilgan kasr tartibli superdiffuziya tenglamasi uchun boshlang‘ich chegaraviy masalani yechish // O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali. – 2026. – 48-son. – B. 1-15. (Uzbek source on circular domain).
2. Kilbas A.A., Srivastava H.M., Trujillo J.J. Theory and Applications of Fractional Differential Equations. – Elsevier, 2006. – P. 200-250. (Asosiy nazariya).
3. Luchko Y. Some uniqueness and existence results for the initial-boundary value problems for the generalized time-fractional diffusion equation // Computers & Mathematics with Applications. – 2010. – Vol. 59. – P. 1766-1775.
4. Metzler R., Klafter J. The random walk’s guide to anomalous diffusion: a fractional dynamics approach // Physics Reports. – 2000. – Vol. 339. – P. 1-77. (Anomal diffuziya).
5. Atangana A., Baleanu D. New fractional derivatives with non-local and non-singular kernel: Theory and application to superdiffusion // Thermal Science. – 2016. (Yangi operatorlar).
6. Fayziyev Yu.E. va boshq. Kasr tartibli differensial tenglamalar bo‘yicha avtoreferat va tadqiqotlar // Matematika instituti. – Toshkent, 20xx. (O‘zbek muallif).
7. Li X., Xu C. Existence and uniqueness of weak solutions for a class of fractional superdiffusion equations // Advances in Difference Equations. – 2017. (Zaif yechimlar).
8. Kian Y., Yamamoto M. Initial-boundary value problems for multi-term time-fractional diffusion equations // Evolution Equations and Control Theory. – 2020. (Multi-term).
9. Subdiffuziya tenglamasi uchun to‘g‘ri masalaning mavjudligi va yagonaligi // Global Science Review. – 2026. (O‘zbekcha subdiffuziya).