Xorazm vohasidagi qadimgi qalalarning ekologik muhit bilan bogʼliqligi

Boltayev Hamdam Ergash o‘g‘li

Urdu tayanch doktorant

Keywords: Xorazm vohasi, qadimgi qalalar, Ellikqal’a, ekologik muhit, Amudaryo deltasi, sug’orish tizimi, Orol dengizi, cho’l qal’alari, arxeologik yodgorliklar, iqlim o’zgarishi.

---

Abstract

Ushbu maqola Xorazm vohasidagi qadimgi qalalar (Ellikqal’a yoki “Ming qal’a”) ning ekologik muhit, xususan, Amudaryo deltasining suv resurslari, cho’l landshaftlari, sug’orish tizimlari va keyingi davrlardagi ekologik o’zgarishlar (jumladan, Orol dengizi qurishi) bilan chambarchas bog’liqligini tahlil qiladi. Qadimgi Xorazm sivilizatsiyasining gullashi sun’iy sug’orish va suvga asoslangan dehqonchilik bilan bog’liq bo’lgan bo’lsa, qalalar cho’l va voha chegaralarini himoya qilish, savdo yo’llarini nazorat qilish hamda ekologik muvozanatni saqlashda muhim rol o’ynagan. Maqolada arxeologik, tarixiy va zamonaviy ekologik ma’lumotlar asosida qalalar qurilishi, joylashuvi va hozirgi holati ko’rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki, ekologik omillar qadimgi qalalar rivojlanishi va tanazzulida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’lgan. Bugungi kunda Orol fojeasi va iqlim o’zgarishi bu merosni saqlashda yangi tahdidlar yaratmoqda. Maqola Xorazm madaniy merosini muhofaza qilish va ekologik barqarorlikni ta’minlash bo’yicha takliflar bilan yakunlanadi.

 

---

References

1. Tolstov S.P. Drevniy Khorezm. M.: Nauka, 1948. (Asosiy ma’lumotlar qal’alar joylashuvi va sug’orish haqida, 150-300-b.).

2. G’ulomov Yahyo. Xorazmning sug’orilish tarixi. Qadimgi zamonlardan hozirgacha. Toshkent, 1950-yillar (doktorlik dissertatsiyasi asosida). (Sug’orish va qal’alar bog’liqligi, 120-200-b.).

3. Brite, Elizabeth. "Irrigation in the Khorezm oasis, past and present" (Journal of Political Ecology).

4. Innovative Approaches in the Preservation Practices of Ancient Fortresses... (ResearchSquare, 2026).

5. UNESCO World Heritage Tentative List: Desert Castles of Ancient Khorezm.

6. O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi materiallari va boshqa zamonaviy ekologik tadqiqotlar (Orol muammosi haqida).