“OSHIQNOMA” TURKUM DOSTONLARIDA FORSIY SO‘ZLARNING LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATLARI

Axmedova So‘najon Rajabbayevna

Keywords: Kalit so‘zlar: forsiy qarz so‘zlar, leksik-semantik xususiyatlar, “Oshiqnoma” dostonlari, semantik evolyutsiya, paradigmatik munosabatlar, sinonimiya, polisemiya, madaniy ta’sir, etimologiya, Xorazm folklori, o‘zbek epik adabiyoti, til moslashuvi, semantik kengayish, ma’no torayishi, onomastika.


Abstract

Ushbu maqola “Oshiqnoma” turkum dostonlarida forsiy so‘zlarning leksik-semantik xususiyatlarini chuqur o‘rganadi. O‘zbek folklorining bu janrida forsiy qarz so‘zlarning etimologiyasi, semantik evolyutsiyasi va o‘zbek tilidagi moslashuvi batafsil tahlil qilinadi. Tadqiqot forsiy so‘zlarning ma’no kengayishi yoki torayishi, sinonimiya, polisemiya va paradigmatik munosabatlarini ko‘rsatadi, shuningdek, dostonlarning madaniy va lingvistik ta’sirini ta’kidlaydi. Natijalar forsiy so‘zlarning o‘zbek epik adabiyotida muhim o‘rin tutishini va ularning semantik xususiyatlarining dostonlar mazmunini boyitishini ko‘rsatadi. Maqolada jadvallar orqali ko‘plab misollar keltirilgan bo‘lib, ular forsiy so‘zlarning o‘zbek tilidagi o‘zgarishlarini, jumladan, ma’no kengayishi va torayishini yoritadi. Ushbu tadqiqot o‘zbek tilshunosligida forsiy ta’sirning roli haqida yangi fikrlarni taklif etadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, forsiy so‘zlarning o‘zbek folkloridagi integratsiyasi madaniy almashinuvning yorqin namunasidir, va bu so‘zlarning semantik evolyutsiyasi dostonlarning emotsional va madaniy qatlamini boyitadi. Bundan tashqari, maqolada forsiy qarz so‘zlarning etimologik ildizlari va o‘zbek tilidagi fonetik moslashuvi ham ko‘rib chiqiladi, bu esa tilshunoslikdagi yangi yondashuvlarni ochib beradi.


References

1. Abduvaliev, M. (2023). Etymological features of Uzbek folklore terms. Social and Philosophical Studies, 4(2), 45–60.

2. Rakhmonova, G. (2021). Comparative analysis of general words-terms in Persian and Uzbek languages. Psychology and Education Journal, 58(1), 854–858.

3. Sayfullayeva, R. (2025). Scientific terms borrowed from Persian in the lexicon of the Uzbek language. International Journal of Artificial Intelligence, 2(3), 1436–1438.

4. Perry, J. R. (1988). A Tajik Persian reference grammar. Brill.

5. Johanson, L. (2006). Turkic language contacts in Central Asia. In L. Johanson & É. Á. Csató (Eds.), The Turkic languages (pp. 461–468). Routledge.

6. Abdirimov, B. (2021). Migration and religious influences in Khorezm. Journal of Central Asian History, 15(4), 226–254.

7. Youssefzadeh, A., & Blum, S. (2022). Shāh Esmāʿil and his three wives: A Persian-Turkish tale as performed by the bards of Khorasan. Brill.

8. Katirāʾi, M. (1969). Az ḵešt tā ḵešt [From cradle to grave]. Tehran University Press.

9. Šokurzāda, E. (2014). ʿAqāyed va rosum-e ʿāmma-ye mardom-e Ḵorāsān [Beliefs and customs of the people of Khorasan]. Nashr-e Markaz.

10. Massé, H. (1938). Croyances et coutumes persanes [Persian beliefs and customs]. Librairie Orientaliste Paul Geuthner.

11. Zandi, M. (2006). Imaginary folkloric beings in Iranian beliefs. Journal of Iranian Folklore, 12(3), 45–67.

12. Ebrahimi, M. (2013). Peries in Iranian folklore: Mythological perspectives. Folklore Studies Quarterly, 8(2), 120–145.

13. Sharden, J. (2013). Voyages en Perse [Travels in Persia] (Reprint ed.). Éditions du Seuil.

14. Doerfer, G. (1985). Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen. Steiner.

15. Johanson, L. (1998). The history of Turkic. In L. Johanson & É. Á. Csató (Eds.), The Turkic languages (pp. 81–125). Routledge.

16. Yazdani, S. (2014). Imaginary folkloric beings in the Iranian people's beliefs. The Anthropologist, 17(3), 967–972.

17. Hakimova, Z. (2024). The origin and derivational characteristics of economic terms in the Uzbek language. Synchronized Chaos Journal, 15(6), 45–60.

18. Abduvaliev, M., & Rakhmonova, G. (2023). Loanwords and calques in Uzbek philosophical terminology: Influence of Arabic, Persian, and Russian. International Journal of Literature and Languages, 5(2), 120–135.

19. Johanson, L. (2000). Linguistic convergence in the Volga area. In L. Johanson & J. T. Lindquist (Eds.), Languages in contact (pp. 165–178). Harrassowitz.

20. Perry, J. R. (2001). Lexical areas and semantic fields of Arabic loanwords in Persian. In A. Csató (Ed.), Linguistic convergence and areal diffusion (pp. 97–110). Routledge.